Hướng dẫn cơ bản về chứng khoán phái sinh cho người mới bắt đầu

Thị trường chứng khoán phái sinh Việt nam

BẠN SẼ HỌC ĐƯỢC GÌ?

  • Sự hấp dẫn của thị trường chứng khoán phái sinh
  • Kiến thức cơ bản về hợp đồng tương lai chỉ số đang triển khai tại Việt Nam
  • Rủi ro khi tham gia hợp đồng tương lai
  • Các bước cần làm để bắt đầu mua/bán hợp đồng tương lai

Thị trường chứng khoán phái sinh chỉ mới bắt đầu triển khai ở Việt Nam được 1 năm (từ ngày 10/08/2017) nhưng đã cho thấy rất nhiều những điểm tích cực, hấp dẫn nhà đầu tư cá nhân với mức sinh lợi khá cao.

Suốt lịch sử thị trường chứng khoán Việt Nam, chúng ta chưa bao giờ được phép “bán khống” (Short sell). Tuy nhiên với chứng khoán phái sinh, chúng ta sẽ được trang bị thêm 1 công cụ rất “tối tân” để có thể thực hiện các giao dịch hedging phòng ngừa rủi ro.

Trong bài viết này GoValue sẽ giới thiệu đến những nhà đầu tư cá nhân mới làm quen với chứng khoán phái sinh có thể nắm bắt những kiến thức cơ bản nhất để có thể bắt đầu.

Bạn là 1 nhà đầu tư mới, hãy đọc thêm bài viết: Cách chơi chứng khoán của GoValue, kiến thức tổng hợp hướng dẫn chi tiết nhất dành cho nhà đầu tư mới, bạn không thể tìm được bất kỳ đâu.

CHỨNG KHOÁN PHÁI SINH LÀ GÌ?

Chứng khoán phái sinh là một công cụ tài chính mà giá trị của chúng phụ thuộc vào giá của một hay nhiều tài sản cơ sở.

Khi giá trị tài sản cơ sở thay đổi, thì giá trị chứng khoán phái sinh cũng thay đổi. Do đó, việc định giá các công cụ tài chính phái sinh này rất khác so với các công cụ tài chính khác.

Chứng khoán phái sinh có dạng là 1 hợp đồng tài chính với đặc điểm: Quy định quyền lợi và/hoặc nghĩa vụ của các bên tham gia hợp đồng đối với việc thanh toán hoặc/và chuyển giao tài sản cơ sở với một mức giá được thỏa thuận trước vào một thời điểm nhất định trong tương lai.

Tài sản cơ sở của chứng khoán phái sinh có thể là hàng hóa như nông sản, kim loại, năng lượng… hoặc các tài sản tài chính như cổ phiếu, trái phiếu, hoặc cũng có thể là chỉ số, lãi suất…

Tuy nhiên, giá trị của chứng khoán phái sinh không chỉ phụ thuộc vào giá trị của tài sản cơ sở mà còn phụ thuộc vào đặc trưng của bản thân chúng.Ví dụ về chứng khoán phải sinh

Các công cụ phái sinh được sử dụng nhằm giảm thiểu hoặc loại bỏ hoàn toàn rủi ro. Bên cạnh đó, cùng với sự lớn mạnh và phức tạp của thị trường tài chính, các công cụ tài chính phái sinh cũng được sử dụng nhiều hơn để tìm kiếm lợi nhuận và thực hiện các hoạt động đầu cơ.

Chứng khoán phái sinh bao gồm

  • Hợp đồng kỳ hạn (Forward)
  • Hợp đồng tương lai (Future)
  • Hợp đồng quyền chọn (Option)
  • Hợp đồng hoán đổi (Swap).

Hợp đồng kỳ hạn

Hợp đồng tương lai

Hợp đồng quyền chọn

Hợp đồng hóa đổi

là sự thỏa thuận mua hoặc bán một tài sản cơ sở tại một thời điểm xác định trong tương lai với một mức giá xác định trước tại thời điểm ký kết hợp đồng. là một dạng hợp đồng kỳ hạn đã được chuẩn hóa, niêm yết và giao dịch được thực hiện theo các quy định của Sở giao dịch có tổ chức. là hợp đồng cho phép người sở hữu nó có quyền mua hoặc bán một tài sản cơ sở với giá ấn định trước vào trước hoặc đúng ngày đã được xác định trong tương lai. là sự thỏa thuận giữa hai bên để trong đó hai bên đối tác trao đổi dòng tiền này lấy một dòng tiền khác của bên kia.

Sản phẩm chứng khoán phái sinh đầu tiên được niêm yết và giao dịch trên thị trường Việt Nam là Hợp đồng tương lai trên chỉ số cổ phiếu (cụ thể là chỉ số VN30).  Vì thế, GoValue sẽ giới thiệu với bạn đọc về loại Hợp đồng tương lai (Future Contract).

HỢP ĐỒNG TƯƠNG LAI (FUTURE CONTRACT) LÀ GÌ?

Hợp đồng tương lai là thỏa thuận mua bán một loại tài sản cơ sở nhất định theo một mức giá chuyển giao (future price) tài sản đó tại một thời điểm có hiệu lực trong tương lai và việc chuyển giao này được thực hiện theo các quy định của Sở giao dịch có tổ chức.

  • Tài sản cơ sở: ngũ cốc, thực phẩm, năng lượng, kim loại, tiền tệ, chỉ số tài chính…
  • Quy cách của hàng hóa giao dịch trong Hợp đồng tương lai được chuẩn hóa và được giao dịch tại các sàn tập trung.

Sở giao dịch đề ra quy định về:

  • Loại tài sản;
  • Quy mô hợp đồng (số lượng tài sản cơ sở được chuyển giao đối với mỗi đơn vị hợp đồng);
  • Loại và đơn vị tiền tệ đối với giá chuyển giao mỗi phiên;
  • Biên độ dao động giá chuyển giao;
  • Địa điểm và thời gian thực hiện việc chuyển giao.

3. ĐẶC ĐIỂM CỦA HỢP ĐỒNG TƯƠNG LAI

  • #1. Mức giá chuyển giao được điều chỉnh theo tình hình thị trường. Mức giá này được ấn định ban đầu và thay đổi sau mỗi phiên trên thị trường.

Giá chuyển giao của Hợp đồng tương lai được giao dịch trên thị trường phụ thuộc vào nhiều yếu tố và liên tục thay đổi theo thời gian.

Nếu giá giao ngay của tài sản cơ sở tăng thì thông thường giá chuyển giao cũng tăng và ngược lại. Vào cuối phiên, mức giá chuyển giao của Hợp đồng tương lai sẽ được công bố và có hiệu lực cho đến phiên tiếp theo.

  • #2. Hợp đồng tương lai yêu cầu tỷ lệ ký quỹ: Khi tham gia Hợp đồng tương lai, người mua và người bán phải mở tài khoản ký quỹ tại sàn, và ký quỹ một tỷ lệ phần trăm của giá trị hợp đồng.

Số dư tài khoản ký quỹ của bên tham gia giao dịch sẽ luôn thay đổi theo giá hàng ngày và không được thấp hơn mức ký quỹ duy trì (theo quy định của Sở giao dịch).

  • #3. Giá trị lỗ lãi của Hợp đồng tương lai được xác định hàng ngày: Nhà đầu tư đứng ở vị thế mua (long-position – người mua) được lợi nếu giá tài sản cơ sở trên thị trường tăng lên. Nhà đầu tư đứng ở vị thế bán (short-position – người bán) sẽ được lợi nếu giá tài sản cơ sở trên thị trường giảm xuống.

MUA VÀ BÁN HỢP ĐỒNG TƯƠNG LAI?

Nhà đầu tư được coi là Bên mua (Vị thế mua) khi nhà đầu tư có nhu cầu mua tài sản cơ sở, hoặc/và kỳ vọng giá của tài sản cơ sở đó sẽ tăng trong tương lai. Nhà đầu tư sẽ đặt lệnh mua hợp đồng trên thị trường và được khớp với lệnh đối ứng trên cơ sở về giá và khối lượng.

Nhà đầu tư được coi là Bên bán (Vị thế bán) khi nhà đầu tư có nhu cầu bán tài sản cơ sở, hoặc/và kỳ vọng giá của tài sản cơ sở đó sẽ giảm trong tương lai. Nhà đầu tư sẽ đặt lệnh bán hợp đồng trên thị trường và được khớp với lệnh đối ứng trên cơ sở về giá và khối lượng.

 

KÝ QUỸ LÀ GÌ?

Khi tham gia Hợp đồng tương lai, người mua và người bán phải mở tài khoản ký quỹ tại sàn, và ký quỹ một tỷ lệ phần trăm của giá trị hợp đồng

Trước khi thực hiện đặt lệnh, nhà đầu tư phải đảm bảo có đủ số tiền hoặc/và tài sản bằng tối thiểu Mức ký quỹ ban đầu:

Mức ký quỹ ban đầu  = Giá HĐ muốn mua/bán  x  Hệ số nhân HĐ  x  Số lượng HĐ mua/bán  x  Tỷ lệ ký quỹ

Như vậy, trong trường hợp tài khoản ký quỹ thấp hơn Mức ký quỹ duy trì (thường nhỏ hơn Mức ký quỹ ban đầu), chủ tài khoản sẽ phải nộp thêm vào tài khoản bằng Mức ký quỹ ban đầu, nếu không thực hiện việc nộp thêm bổ sung, Sở giao dịch sẽ yêu cầu đóng tài khoản và như vậy họ sẽ nhận lỗ hợp đồng ngay lập tức (nhà đầu tư vẫn phải có nghĩa vụ hoàn trả các thiệt hại cho Trung tâm thanh toán bù trừ (TTTTBT) và Công ty chứng khoán).

Còn nếu giá giao dịch trên thị trường biến động có lợi, thì phần lợi nhuận tăng thêm sẽ được cộng thêm vào tài khoản ký quỹ, quá trình này tiếp tục cho đến ngày giao hàng hoặc chủ tài khoản đóng hợp đồng.

VỊ THẾ LÀ GÌ? TẠI SAO CÓ QUY ĐỊNH VỀ GIỚI HẠN VỊ THẾ?

Khi nhà đầu tư tham gia vào 1 bên của hợp đồng, tức là nhà đầu tư đang nắm giữ vị thế. Nhà đầu tư được coi là nắm giữ 01 vị thế mua, nếu nhà đầu tư đặt lệnh chào mua 01 hợp đồng và được khớp trên thị trường.Nhà đầu tư được coi là nắm giữ 01 vị thế bán, nếu nhà đầu tư đặt lệnh chào bán 01 hợp đồng và được khớp trên thị trường.

Giới hạn vị thế được quy định nhằm ngăn ngừa việc cá nhân hoặc tổ chức có thể nắm giữ số lượng hợp đồng quá lớn, gây ảnh hưởng đáng kể đến giao dịch của chứng khoán phái sinh, qua đó, đảm bảo quyền lợi cho các nhà đầu tư khi tham gia giao dịch trên thị trường.

HỢP ĐỒNG TƯƠNG LAI KHÁC BIỆT NHƯ THẾ NÀO SO VỚI CHỨNG KHOÁN CƠ SỞ?

Việc giao dịch Hợp đồng đồng tương lai diễn ra tương tự so với giao dịch cổ phiếu. Nhà đầu tư có thể thực hiện giao dịch thông qua khớp lệnh hoặc thoả thuận.

Các Hợp đồng tương lai sẽ có bảng giá riêng. Dựa trên kỳ vọng vào xu hướng của chỉ số mà nhà đầu tư có thể đặt lệnh và khớp lệnh để tham gia vào hợp đồng tương lai. Nhà đầu tư kỳ vọng chỉ số tăng sẽ mua hợp đồng tương lai chỉ số, nhà đầu tư kỳ vọng chỉ số giảm sẽ bán hợp đồng tương lai chỉ số.

Bên cạnh đó, Hợp đồng tương lai có một số ưu điểm như:

  • Tổng số lượng hợp đồng tương lai lưu hành không bị giới hạn: số lượng hợp đồng lưu hành trên thị trường phụ thuộc vào nhu cầu nhà đầu tư;
  • Nhà đầu tư có thể tham gia Vị thế bán mà không cần sở hữu tài sản cơ sở của hợp đồng đó;
  • Nhà đầu tư chỉ cần bỏ ra 1 số tiền (ký quỹ) bằng một phần giá trị hợp đồng –> Lợi thế đòn bẩy.

Tuy vậy, các hợp đồng tương lai sẽ có thời gian đáo hạn, do đó nhà đầu tư khi tham gia giao dịch cần lưu ý chọn hợp đồng có tháng đáo hạn phù hợp.

LỢI THẾ ĐÒN BẨY CỦA HỢP ĐỒNG TƯƠNG LAI ĐƯỢC SỬ DỤNG NHƯ THẾ NÀO?

Ví dụ về hợp đồng tương lai:

Nhà đầu tư tham gia vị thế mua 01 Hợp đồng tương lai chỉ số HNX30 đáo hạn vào tháng 05/2018. Nhà đầu tư đặt mua 01 hợp đồng với giá chào mua là 230 điểm và được khớp lệnh trên thị trường.

Như vậy, nhà đầu tư nắm giữ 01 vị thế mua với giá 230 điểm

Giả sử Hợp đồng tương lai chỉ số HNX30 quy định: Hệ số nhân của 01 hợp đồng là 1 triệu đồng/điểm chỉ số; Mức ký quỹ ban đầu quy định là 15% thì:

Giá trị 01 hợp đồng của nhà đầu tư  =  230 điểm  x  1 triệu đồng/điểm chỉ số  =  230 triệu đồng

Số tiền bỏ ra (ký quỹ ban đầu) để tham gia hợp đồng = 230 triệu  x  15%  =  34,5 triệu đồng (thay vì phải bỏ ra toàn bộ 230 triệu đồng)

Số tiền ký quỹ ban đầu sẽ được TTTTBT sử dụng để tính toán lãi/lỗ cho nhà đầu tư. Cụ thể:

Khi giá hợp đồng tương lai tăng từ 230 điểm lên 235 điểm, nhà đầu tư đang lãi:(235 – 230) x 1 triệu đồng/điểm chỉ số = 5 triệu đồng

Giá trị ký quỹ của nhà đầu tư tăng lên: 34,5 triệu + 5 triệu = 39,5 triệu đồng

Phần trăm lãi của nhà đầu tư khi đó là: (235 – 230)/34,5 x 100% = 14,5%

Còn nếu tham gia trên thị trường cơ sở, phần trăm lãi của nhà đầu tư chỉ là: (235 – 230)/230 x 100% = 2,17%

Như vậy, chỉ với một biến động nhỏ về giá của hợp đồng tương lai có thể tạo ra mức lãi/lỗ lớn hơn nhiều so với việc đầu tư vào tài sản cơ sở.

Tuy nhiên, ví dụ trên chỉ minh họa trường hợp nhà đầu tư có lãi. Trong trường hợp lỗ, nhà đầu tư có thể chịu thiệt hại lớn trên khoản tiền bỏ ra.

RỦI RO KHI THAM GIA VÀO HỢP ĐỒNG TƯƠNG LAI?

“Lợi thế đòn bẩy được coi là con dao 2 lưỡi khi nhà đầu tư tham gia vào thị trường”

Khi giá hợp đồng tương lai biến động theo chiều hướng có lợi, nhà đầu tư sẽ ghi nhận khoản tiền lãi lớn trên mức ký quỹ ban đầu.

Khi giá hợp đồng tương lai biến động theo chiều hướng bất lợi, nhà đầu tư sẽ chịu khoản thiệt hại lớn trên tài khoản ký quỹ.

Nếu giá trị ký quỹ xuống thấp hơn Mức ký quỹ duy trì, nhà đầu tư sẽ phải bổ sung ký quỹ.

Nếu không nộp bổ sung, nhà đầu tư buộc phải đóng 1 phần/toàn bộ vị thế đang nắm giữ bằng việc đặt lệnh đối ứng trên thị trường. Khi đóng được vị thế, nhà đầu tư vẫn phải thanh toán thiệt hại cho TTTTBT và công ty chứng khoán nếu như giá trị ký quỹ không đủ để chi trả.

 

ĐỂ THAM GIA GIAO DỊCH HỢP ĐỒNG TƯƠNG LAI, CẦN LÀM GÌ?

Để tham gia giao dịch HĐTL, Nhà đầu tư có thể thực hiện các bước sau:

Bước 1: Mở tài khoản chứng khoán phái sinh tại công ty chứng khoán là thành viên giao dịch thị trường chứng khoán phái sinh và một tài khoản ký quỹ tại một thành viên bù trừ (có thể là tổ chức khác nếu thành viên giao dịch của nhà đầu tư không phải thành viên bù trừ).

Bước 2: Trước khi giao dịch, nhà đầu tư nộp tiền (ký quỹ) theo quy định.

Bước 3: Nhà đầu tư tiến hành tham gia giao dịch HĐTL theo hướng dẫn và bổ sung ký quỹ (khi được yêu cầu).

SẢN PHẨM PHÁI SINH NÀO ĐƯỢC TRIỂN KHAI ĐẦU TIÊN Ở VIỆT NAM?

Ngày 10/8/2017, thị trường chứng khoán phái sinh ở Việt Nam chính thức mở cửa. Trong đó, sản phẩm chứng khoán phái sinh đầu tiên được niêm yết và giao dịch trên thị trường Việt Nam là Hợp đồng tương lai trên chỉ số cổ phiếu VN30.

Hợp đồng tương lai chỉ số là một hợp đồng tương lai có tài sản cơ sở là một chỉ số chứng khoán. Hợp đồng được giao dịch trên Sở giao dịch tập trung với một số điều khoản chuẩn hóa (được nêu chi tiết trong bản mô tả đặc tính của hợp đồng).

Mỗi hợp đồng tương lai chỉ số VN30-Index sẽ có 4 “tháng” đáo hạn, bao gồm tháng hiện tại, tháng kế tiếp và 2 tháng cuối 2 quý gần nhất (tức là sản phẩm sẽ có 4 mã chứng khoán tương ứng).

Ví dụ, tại thời điểm tháng 8/2017, sẽ tồn tại 4 hợp đồng gồm: HĐTL đáo hạn tháng 8/2017 (tháng hiện tại – VN30F1708), HĐTL đáo hạn tháng 9/2017 (tháng tiếp theo – VN30F1709), HĐTL đáo hạn tháng 12/2017 (VN30F1712) và HĐTL đáo hạn tháng 3/2018 (VN30F1803) (tương tứng với 2 tháng cuối 2 quý gần nhất).

Hệ số nhân đối với VN30-Index là 100.000 đồng, tương ứng với quy mô một hợp đồng tương lai chỉ số VN30-Index tại mức 700 điểm là 70.000.000 đồng (100.000 đồng x 700).

Theo quy định của VSD, mức ký quỹ ban đầu vào khoảng 10-15% giá trị hợp đồng (* Chi tiết tính mức ký quỹ ban đầu theo công thức tính tại Quy chế Ký quỹ của VSD), nghĩa là nếu quy mô hợp đồng là 70.000.000 đồng thì mức ký quỹ ban đầu để mua 1 hợp đồng vào khoảng 7-10,5 triệu đồng. Với mức ký quỹ này, các nhà đầu tư cá nhân hoàn toàn có thể tham gia vị thế mua/bán một hợp đồng tương lai chỉ số VN30-Index.

Hợp đồng trên có bước giá 0,1 điểm chỉ số và biên độ giống thị trường cơ sở (± 7%), được giao dịch sớm hơn 15 phút và đóng cửa cùng thời gian so với thị trường cơ sở.

ĐỂ THÀNH CÔNG VỚI GIAO DỊCH CHỨNG KHOÁN PHÁI SINH?

Để có thể thành công với giao dịch phái sinh, bạn phải xác định được mục đích của mình khi tham gia giao dịch đó là gì? Để phòng ngừa rủi ro hay để đầu cơ (trading) sinh lợi?

Hầu hết nhà đầu tư cá nhân tiếp cận với các hợp đồng phái sinh dưới góc độ đầu cơ (trading), do đó, GoValue khuyên bạn nên tìm hiểu thêm về phân tích kỹ thuật.

Việc hiểu về các chỉ báo kỹ thuật sẽ giúp bạn có được những tín hiệu mua bán ngắn hạn chính xác và dễ dàng thu lợi từ hoạt động đầu cơ.

Tất nhiên, bạn cần có những hiểu biết nhất định về phân tích kỹ thuật và xây dựng cho mình 1 hệ thống chỉ báo riêng trước khi nghĩ đến việc làm giàu từ hợp đồng phái sinh.

Bạn có thể tham khảo các bài viết sau đây của GoValue nhé.

Tìm hiểu thêm: Các phần mềm hỗ trợ phân tích kỹ thuật trong đầu tư chứng khoán

Tìm hiểu thêm: Hướng dẫn sử dụng Amibroker trong phân tích kỹ thuật

Download 3 file excel phân tích & định giá cổ phiếu (TEMPLATE)

1. Phân tích Dupont

2. Định giá cổ phiếu theo công thức Benjamin Graham

3. Định giá cổ phiếu theo phương pháp DCF

 

3 file excel phân tích & định giá

cổ phiếu (TEMPLATE)

FREE

1. Phân tích Dupont

2. Định giá cổ phiếu theo công thức Benjamin Graham

3. Định giá cổ phiếu theo phương pháp DCF

(Bỏ qua) Tôi không muốn nhận file!